Het lijkt alsof de ene helft van de mensheid de andere helft coacht. Yvanka van der Zwaan, behept met een zelfhulpboeken-fetisj, neemt ons mee in de wondere wereld van coaches en goeroes die ons een rijk, slank, creatief, gelukkig en succesvol leven beloven.

Ik houd van Tony Robbins. Alles wat Tony zegt en doet is inspirerend en confronterend. Of hij nou van het podium stormt en zijn slachtoffer begint uit te schelden of iemand ongemakkelijk lang en intens omhelst, het is altijd spectaculair en voor de bestwil van de ander. Die ander is speciaal voor hem naar een massabijeenkomst in Massachusetts of Texas gekomen, vastbesloten om de meaning in life te ontdekken of de power within te unleashen. Want dat is wat de wereldberoemde Amerikaanse coach Tony Robbins doet, mensen hun levensdoel laten ontdekken en zo hun mooiste en gelukkigste en vooral rijkste leven te laten leiden. Hij staat al sinds de jaren tachtig aan de top van de zelfhulppiramide, was coach van beroemdheden als prinses Diana, Serena Williams en Bill Clinton, verkocht miljoenen boeken en dvd’s en gaf duizenden praatjes voor bomvolle zalen. Zijn visie: wil je je leven veranderen? Begin dan bij het veranderen van je gedachten en overtuigingen. Oftewel in Robbins-taal: programmeer jezelf consequent voor succes en je zult succesvol zijn.

Als tiener was ik al druk met het analyseren van het gedrag van anderen. Waarom doen mensen wat ze doen, waarom reageren ze zoals ze reageren en waarom is de een gelukkig en positief en de ander depressief en chagrijnig? Combineer die fascinatie met een flinke dosis mateloosheid en je hebt een zelfhulpboekenjunkie. Noem een boek en ik heb het gelezen. En toegepast. Ik had het You are a badass nog niet uit of er lag al een stappenplan klaar om mijn ideale leven te verkrijgen. Niet dat het ooit één op één is uitgevoerd, dat stappenplan, maar het bracht me wel weer nieuwe inzichten waarmee ik me weer op de volgende manie kon storten. Zo besloot ik begin dit jaar te gaan bezuinigen nadat ik het boek Hypotheekvrij had gelezen en het Instagramaccount van @PorteRenee was gaan volgen. Ik zag ineens in dat wij als gezin helemaal op het verkeerde spoor zaten en besloot drastisch te gaan snijden in de uitgaven zodat er bakken met geld vrij zou komen voor aandelen, vastgoed en cryptomunten. Wat begon als minder uitgeven aan New York Pizza eindigde met Excelschema’s waarin ik de aanbiedingen van de Lidl bijhield. Al snel aten de kinderen uitsluitend nog schouderkarbonade en zelf geschilde aardappels, moesten de honden hun biobrokken inleveren voor zompig blikvoer en verkocht ik alles wat los- en vastzat op Marktplaats.

Wie ook van zelfhulpboeken in het algemeen en Tony Robbins in het bijzonder houdt, kan zijn hart ophalen:inmiddels struikelen we in Nederland over de zelfhulpcoaches en motivational speakers. Wie meer wil weten over de wet van de aantrekkingskracht, positief denken, de voordelen van mediteren en succesvol en rijk worden door visualiseren, hoeft niet ver te zoeken. Een scala aan bekende en minder bekende Nederlanders als Fajah Lourens, vlogger Sanny Verhoeven, actrice Yolanthe Cabau van Kasbergen, voormalig DJ Michael Pilarczyk en ex-miss Nederland Kelly Weekers nemen je graag bij de hand op je zoektocht naar geluk. Stuk voor stuk waren ze ooit, net als jij nu nog, onwetend over de grote mogelijkheden die het leven voor ze in petto had. Ze deden maar wat, wisten niet echt wat ze wilden en schikten zich naar de mening van anderen. Tot het moment dat ze het licht zagen, het roer omgooiden en besloten hun inzichten met anderen te delen. In de vorm van een boek (die altijd een bestseller heet) of in de vorm van een onlinecursus (die altijd in de aanbieding is). En dat is niet zo gek, sinds maart 2020 zit iedereen zich thuis te vervelen en lijdt onder de zich opstapelende lockdowns zonder enig vooruitzicht op volle terrasjes.

Hoe groot dat coronaleed is, lezen we in een onderzoek van het RIVM: in maart 2020 was 17% van de Nederlanders bezorgd en dan met name over de eigen gezondheid. Halverwege mei was dit percentage al verdubbeld. Tijdens de tweede golf, zo ergens begin september, vloog onze mentale gesteldheid echt uit de bocht: vier op de tien mensen voelde zich hulpeloos, bang en gestrest. Heel droevig natuurlijk maar big business voor de zelfhulpwereld. Oftewel: ruim 5 miljoen potentiële klanten voor het nieuwe mindset-programma van Sonja Bakker.

De vraag is of het allemaal geldklopperij is of juist een briljante ontwikkeling. Het positiever laten denken van een grote groep Nederlanders kun je toch moeilijk bezwaarlijk vinden, zou je zeggen. En de enorme toename van onlinecursussen juich ik persoonlijk toe. Ik geef me niet alleen op voor cursussen, ik volg ze ook echt. Liever leer ik wat achter m’n laptop dan in een of ander inspiratieloos conferentiecentrum in een uithoek van Nederland. De onlinecursus is m’n lust en m’n leven. Zo volg ik momenteel een masterclass kastopruimen, vegan koken in 20 dagen, Sanny Zoekt Geluk, 30 days of Yoga van Kassandra, de Twerkouts van Vita Cleo en sla ik geen podcast over van de Amerikaanse auteurs Elizabeth Gilbert (Your emotions are the slaves to your thoughts, and you are the slave to your emotions) en Brené Brown (Today I choose courage over comfort).

Toch is niet iedereen te spreken over de groei van de zelfhulpcursusindustrie en het idee van de maakbare wereld die daarin wordt voorgespiegeld. Psycholoog Dominique Haijtema las honderden zelfhulpboeken en was dol op positief denken tot ze in 2011 vanuit het niets een hersenbloeding kreeg en een paar jaar later epilepsie. Ze bleek geen bal te hebben aan alles wat ze las en schreef daarover het boek Nooit meer een zelfhulpboek. Wie ook geen voorstander is van een maakbare wereld, is de bekende Vlaamse psychiater Dirk de Wachter. Hij is van mening dat wij geobsedeerd zijn met geluk. We willen dat alles leuk is, nee nog liever fantastisch. We moeten feesten, naar festivals, ideale relaties hebben zonder ruzie, multiple orgasmes ervaren en reizen, liefst zo ver mogelijk. Maar, zegt hij. Als je op de aardbol maar ver genoeg gaat, kom je gewoon weer bij je huis uit. Hij vindt dat we in dit aardse leven gewoon moeten aanvaarden dat het af en toe lastig kan zijn. Hij pleit dan ook voor gewonigheid. De moeilijke momenten zorgen er juist voor dat we meer liefde ervaren. Veel minder dan bij de fantastische kanten van het leven. Juist als je het moeilijk hebt, zoek je troost bij een ander en dat zorgt voor meer verbondenheid. Mensen moeten meer kwetsbaarheid, gevoeligheid en verdrietigheden met elkaar delen. Aldus De Wachter. Zodat mensen een beetje elkaars psychiater kunnen zijn.

Dat hoef je geen twee keer te zeggen: Nederland telt inmiddels ruim 63.000 coaches en dit aantal nam de afgelopen vijf jaar met 66% toe. LinkedIn lepelt dagelijks de nieuwe aankondigen voor me op, vaak in gammel Nederlands. Trots vertel ik hier graag dat ik mijzelf nu Certified Birth Coach mag noemen. Vanaf nu ga ik vrouwen helpen die vastlopen bij hun kledingkeuze en dus niet goed weten wie ze zijn. Door mijn eigen samengestelde gezin heb ik ervaren hoe moeilijk het kan zijn om dit goed te doen, vanaf nu ben ik naast communicatieadviseur ook samengestelde gezinnen coach.

Verloskundigen, advocaten, marketingmanagers, iedereen lijkt de laatste jaren het roer om te gooien om anderen te helpen met hun ervaringen en kennis. Nou ja, kennis… coach is geen beschermd beroep. Het vergt oplettendheid je niet voor je burn-out door een omgeschoolde tuinman te laten begeleiden. Emile Ratelband, de man die zichzelf graag de Nederlandse Tony Robbins laat noemen, stelt dat we het zo goed hebben in Nederland dat we bovenin de Maslov-piramide zitten. Met andere woorden, niemand hoeft zich echt druk te maken over voedsel en veiligheid. We rennen niet met een berenvel achter een prooi aan en er is geen oorlog. Hierdoor hebben we meer tijd om ons met andere dingen bezig te houden. Met als resultaat dat de ene helft van de Nederlanders de andere helft coacht.

Wie het licht heeft gezien, wil dit graag delen. Ik behoor zelf helaas ook tot die categorie. Toen ik nog in de wittebroodsweken van het boek Miracle Morning van Hal Elrod zat, moest iedereen die ik tegenkwam ook om vijf uur ’s ochtends opstaan om met de S.A.V.E.R.S aan de slag te gaan: Silence, Affirmations, Visualization, Exercise, Reading en Scribing. Maar het kan altijd erger. Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, wijst op de groeiende groep mensen die de neiging heeft van spirituele groei een egotrip te maken. Ze zien persoonlijke ontwikkeling als een manier om zich beter te voelen, meer te bereiken en beter te zijn dan anderen. Spiritueel materialisme of narcisme noemt Roos Vonk dat. Je herkent dit type mens aan uitspraken als “daar sta ik boven” als ze kritiek krijgen. Of: “Wat naar dat jij nog met dit soort onzekerheden kampt” als ze je een hart onder de riem willen steken. Het merkwaardige is dat spirituele ontwikkeling nou juist zou moeten zorgen voor het langzaam uitstijgen boven je eigen ik: je ego. Wanneer iemand denkt het gevonden te hebben en met een zekere dedain neerkijkt op zij die nog door de aardse modder ploeteren, kunnen we vaststellen dat er nog aardig wat werk aan de winkel is.

Laten we naast het hinderlijke effect van deze drang tot prediken niet vergeten hoe moeilijk al dat positieve denken is voor de notoire mopperaar. Gewoon even lekker zeuren is er niet meer bij. De verlichte positivo smijt de doemdenker direct met allerlei theorieën om de oren die voor een instant oplossing van alle problemen moeten zorgen. Het laatste wat een mopperaar wil is onder dwang aan de slag met het vinden van z’n purpose in life. Je moet sowieso niet op zoek gaan naar je levensdoel, vindt Elizabeth Gilbert, de schrijfster van Big Magic. Het is mooi als je het hebt gevonden maar als je daar als een dolle stier naar op zoek blijft gaan, mis je al het moois wat verder voorbijkomt. “Je hebt geen idee waarvoor je hier bent. Niemand weet echt wat zijn taak is. In plaats daarvan moeten we het allemaal loslaten en een zinvol leven leiden door lief te zijn voor de mensen van wie we houden. En verder vooral te ontspannen.”

Daar sluit ik me ondanks mijn zelfhulpboeken-fetisj graag bij aan. Of, zoals we in het oosten zeggen: ’t Gluk lig eargns tusken te weanig en te völ. A’j doot wa’j kont wat zeur iej dan nog? Vrij vertaald: geluk ligt ergens tussen te weinig en te veel. Als je doet wat je kunt, moet je verder niet zeuren.