Je hoeft in Maastricht geen museum binnen te stappen om kunst te bekijken. In de straten, op pleinen, in parken en zelfs midden op een brug staan meer dan 400 kunstwerken. Van Romeinse leeuwen en heiligen tot abstracte sculpturen en drie metershoge naakten. Wie goed kijkt, ontdekt een stad vol verhalen.

Je loopt er misschien dagelijks langs zonder er echt bij stil te staan. Een beeld op een plein, een reliëf aan een gevel, een paar vreemde palen in het gras. In Maastricht zijn het er ruim vierhonderd. Samen vormen ze misschien wel het meest verrassende museum van de stad: een museum zonder entree, zonder openingstijden en met de hele stad als expositieruimte. En het mooie is: bijna ieder kunstwerk vertelt iets over Maastricht. Over de Romeinen, de kerk, de industrie, Europa, de oorlog, carnaval of de kunstenaars die hier wonen en werken.

Een leeuw uit de Maas

Begin bij de Maas. Niet ver van de Sint Servaasbrug staat Pons Mosae, een hoge stalen zuil met bovenop een leeuw. Het is een replica van een Romeinse leeuw die ooit in de Maas werd gevonden. De Romeinen wisten Maastricht al te vinden. Ze bouwden hier een brug over de rivier en legden daarmee de basis voor de ontwikkeling van de stad. Wie daarna doorloopt naar het plein Op de Thermen, ontdekt dat Maastricht ook zijn eigen Romeinse badhuis had. De contouren ervan zijn tegenwoordig in het plaveisel aangegeven. Zelfs buiten het historische centrum kom je Rome tegen. In Daalhof loopt de Romeinsebaan, op de plek waar ooit een belangrijke Romeinse route tussen Tongeren en Maastricht lag. Twee reliëfs langs het pad herinneren aan die gedeelde geschiedenis.

Heiligen op straat

Eeuwenlang was de kerk een belangrijke opdrachtgever voor kunstenaars. Dat zie je nog altijd in Maastricht. De bekendste heilige van de stad is natuurlijk Sint Servaas. Zijn drie meter hoge beeld staat midden op de Sint Servaasbrug en kijkt uit over de Maas. Ook rond de Sint Servaasbasiliek op het Vrijthof zijn beelden, fonteinen en rijkversierde portalen te vinden. En dan is er Onze Lieve Vrouw Sterre der Zee. Wie bij de Onze Lieve Vrouwebasiliek binnenstapt, kan bij het eeuwenoude Mariabeeld een kaarsje aansteken. De liefhebber van religieuze kunst kan vervolgens de Bidweg volgen, een eeuwenoude devotieroute door de binnenstad. Langs de route staan beelden en gevelstenen van Maria.

Van fabrieksstad tot hip Sphinxkwartier

Maastricht was niet alleen een stad van kerken en religie. Vanaf de negentiende eeuw veranderde de skyline ingrijpend. Kerktorens kregen gezelschap van fabrieksschoorstenen. Maastricht werd de eerste industriestad van Nederland. Een van de bekendste industriëlen was Petrus Regout, grondlegger van de Sphinx-fabrieken. Zijn bronzen beeld staat voor de voormalige fabriek aan de Boschstraat. Minder comfortabel is het verhaal achter die bloeiende industrie. Arbeiders leefden onder moeilijke omstandigheden in dichtbevolkte wijken. In het Stokstraatkwartier herinnert het beeld van Pieke oet de Stokstraot aan het leven van de volkswijk in de jaren dertig. Dat de geschiedenis soms meerdere kanten heeft, zie je ook bij Siamese Sphinx van kunstenaarsduo Les Deux Garçons. In het werk zijn de gezichten verwerkt van twee Engelse graveurs die eind negentiende eeuw voor de Sphinxfabrieken werkten.

Kunst die je aan het denken zet

Vanaf de jaren zestig veranderde de kunstwereld. Kunstenaars gingen steeds vaker experimenteren met abstracte en conceptuele vormen. Kunst hoefde niet langer alleen mooi te zijn; een werk mocht ook een vraag oproepen of je even op het verkeerde been zetten. Maastricht deed volop mee. In de stad staan werken van kunstenaars uit binnen- en buitenland. Bij de Belastingdienst staat Overhand Knot van de Japans-Amerikaanse kunstenaar Shinkichi Tajiri. Bij het Bonnefanten staat Long Pyramid van de Amerikaanse kunstenaar Sol LeWitt. Ook de Limburgse kunstenaar Piet Killaars is goed vertegenwoordigd. Zijn abstracte werken zijn op verschillende plekken in de stad te vinden.

Een stad die Europa viert

Maastricht kreeg in 1992 wereldwijde bekendheid toen hier het Verdrag van Maastricht werd ondertekend, waarmee de Europese Unie een belangrijke nieuwe fase inging. Tien jaar later verscheen Stars of Europe van de Italiaanse kunstenaar Maura Biava. Een bos van aluminium palen draagt sterren die in de wind bewegen. Twaalf grote sterren verwijzen naar de oorspronkelijke twaalf lidstaten van de Europese Gemeenschap; de kleinere sterren staan voor nieuwe en toekomstige leden. Even verderop, op Plein 1992 in de wijk Céramique, ligt Europa letterlijk onder je voeten. Tientallen bronzen tegels in het plaveisel tonen afwisselend een euroteken en het jaartal 1992.

Maastricht als kunststad

Dat Maastricht zoveel kunst in de openbare ruimte heeft, is geen toeval. De stad heeft een lange traditie op het gebied van beeldende kunst en kunstonderwijs. De Kunstacademie bestaat al sinds 1823 en de Jan van Eyck Academie sinds 1948. Nieuwe generaties kunstenaars voegen daar nog steeds werken aan toe. Zo verzamelde de Maastrichtse kunstenaar Charlotte Lagro jarenlang afgedankte verkeerspalen. Ze verwerkte ze in Zachtloper, een metalen pergola uit 2023 bij Lumière en de Muziekgieterij. En op het Herdenkingsplein staan drie vier meter hoge witte figuren. Burgers van Maastricht van Les Deux Garçons werd er in 2023 geplaatst ter gelegenheid van het 200-jarig bestaan van de Kunstacademie.

Eerst omstreden, nu geliefd

Niet ieder kunstwerk werd bij de komst met open armen ontvangen. Soms was er discussie over de plek, de vorm of de kosten. Maar zoals dat vaker gaat met kunst in de openbare ruimte: na verloop van tijd worden de beelden onderdeel van de stad. Sommige zijn zelfs onderdeel geworden van lokale tradities. Tijdens Dodenherdenking verzamelen mensen zich bij het Limburgs Bevrijdingsmonument op het Koningsplein. Op 25 juni, de sterfdag van d’Artagnan, wordt bij zijn beeld in het Aldenhofpark een krans gelegd. En tijdens carnaval krijgt ‘t Mooswief op de Markt een groentekrans omgehangen. Dan is het beeld allang geen kunstwerk meer waar je alleen naar kijkt. Het is onderdeel van het leven van de stad geworden.

Ga zelf kijken

Misschien is dat wel het leukste aan kunst in de openbare ruimte: je hoeft er geen kunstkenner voor te zijn. Je hoeft alleen maar je ogen open te houden. Wie zelf op ontdekkingstocht wil, kan met de wandelgids Beeldschoon Maastricht langs 25 kunstwerken wandelen. De route voert door de historische binnenstad en vertelt onderweg over de kunstwerken, de makers én de geschiedenis van Maastricht. Dus de volgende keer dat je door Maastricht loopt: kijk eens omhoog, naar links en vooral ook naar beneden. Dat vreemde beeld waar je al honderd keer langs bent gelopen, kan zomaar een verhaal vertellen dat je nog niet kende.

 

Foto’s Stijn Doors