Een schrale doos, wondjes, irritatie, krioelende mieren in je onderbroek. Vijftig procent van de vrouwen heeft er last van en de meeste huisartsen hebben geen idee dat er iets aan is te doen. Merel (54) gaat op onderzoek en vindt een arts die er wel verstand van heeft.

De overgang en alle klachten die ermee gepaard gaan, ik vind het allemaal prima. Als ik zelf de mens had ontworpen, had ik het misschien anders bedacht maar ouder worden is zo leuk dat ik de ongemakken en rimpels graag op de koop toeneem. Maar en nu komt een grote maar iets waar ik moeilijk mee kan leven is het verlies van mijn libido. Van seksuologen mag ik niet spreken van libido, het zou suggereren dat het een ding is, een lichaamsdeel dat er opeens niet meer is. Zij zeggen dat opwinding en alles wat erbij hoort, blijft bestaan, alleen moet je accepteren dat het iets minder makkelijk gaat. Zo zie ik dat niet, voor mij is het wel een ding wat ik had en nu kwijt ben. Ik wil niet uren liggen friemelen en tantra uitproberen in de hoop dat er ergens een sprankje opwinding is te vinden. Ik wil dat het net zo makkelijk gaat als vroeger, nou ja iets moeilijker vind ik ook ok. Het gaat mij niet alleen om seks maar ook om sexappeal. Het gevoel dat ik iedere man kan veroveren, lust maakt me zelfverzekerd.

Het staat ook los van de relatie met mijn man. Na de geboorte van onze kinderen doen we het minder vaak, maar omdat de een niet vaker wil dan de ander, vind ik het niet erg. Het hoort erbij. Veel erger vind ik dat ik geen zin meer heb, ook niet om het met mezelf te doen, terwijl ik dat altijd zo fijn vond. Een orgasme is tegenwoordig een zielig flufje vergeleken bij de explosies die het tot voor kort waren. Onder het mom we moeten het niet verleren, blijven mijn man en ik het zo nu en dan doen, maar sinds een paar maanden is ook dat niet meer mogelijk. Het doet namelijk pijn. Het lijkt wel of de ingang is vernauwd en van binnen alles droog en schraal is. Na de seks houdt het branderige gevoel nog een paar dagen aan. Ook als ik het voorzichtig probeer met een dildo en glijmiddel krijg ik pijn. Zelfs als ik opgewonden raak van een pornofilmpje. Toen ik onlangs met een spiegel keek, zag ik kleine bloederige scheurtjes. Dit was de limit. Ik maakte meteen een afspraak met een gynaecoloog. Zij deed inwendig onderzoek en keek door middel van een echo hoe het er down under allemaal voorstond. Ze vond geen ontstekingen of andere oorzaken van de pijn en concludeerde dat het vaginale atrofie was. Een term die gebruikt wordt voor een dunne, weinig elastische vaginawand. Ze schreef Synapause voor, een vaginale oestrogeencrme die ik met een canule in moet brengen. We zijn nu een paar weken verder en het voelt al wat zachter en soepeler aan. We moeten nog zien hoe het met de seks gaat, zover ben ik nog niet gekomen.

Omdat ik zo met die droogheid kampte, ging ik te rade bij vriendinnen en ik was echt verbaasd hoeveel het herkenden. Onderzoek wijst zelfs uit dat zon vijftig procent van de vrouwen in de overgang last heeft van vaginale droogheid. De helft, dat is toch vreselijk. Moeten we dan maar geen seks meer hebben? Waarom praat niemand erover? Wat moeten we doen?

Dorenda van Dijken, gynaecoloog in het OLVG West ziekenhuis in Amsterdam, zucht al net zo diep als ik. Er is zoveel onduidelijkheid over het hebben van een droge, pijnlijke vagina. Vrouwen worden met een kluitje in het riet gestuurd, er worden verkeerde producten gebruikt en er is veel miscommunicatie. Vaginale droogheid is een breed begrip. Je kunt pijn hebben aan de buitenkant waarmee de schaamlippen en clitoris worden bedoeld, of pijn of droogte aan de binnenkant: de vagina. Je kunt alleen pijn hebben bij het vrijen, maar ook een branderig, schraal gevoel krijgen als je fietst of strakke kleding draagt. Je kunt te maken hebben met een ontsteking of een strakker wordende vagina het zijn allemaal verschillende dingen. Je moet eerst in kaart brengen om wat voor probleem het gaat.

Maar de oorzaak van al die problemen is toch wel hetzelfde, namelijk de overgang?

Meestal wel. Doordat er minder oestrogeen wordt aangemaakt wordt het vaginaweefsel dunner, droger en minder elastisch, dit noem je atrofie. Het gevolg hiervan zijn klachten als een pijnlijke, droge vagina, een schraal gevoel bij het vrijen, rode schaamlippen en een grotere gevoeligheid voor infecties. Veel vrouwen denken dat ze te maken hebben met vaginale atrofie omdat ze pijn bij het vrijen hebben vanwege een droge vagina. Maar bijna tachtig procent bedoelt daarmee dat ze bij het vrijen niet vochtig worden. Dat is echt iets anders. De pijn of irritatie die atrofie veroorzaakt is natuurlijk niet bevorderlijk voor je opwinding, maar je kunt atrofie goed behandelen met een crme. Daarmee maak je de wand wat elastischer en dikker waardoor het vrijen echt geen pijn hoeft te doen. De beste zijn crmes of zetpillen met estriol, dat is een sterk verzwakt oestrogeen. Omdat het plaatselijk gebruikt wordt zijn de risicos op bijwerkingen vrijwel nihil. Daarnaast is er estradiol, ook een oestrogeen in lage dosering, die tevens de doorbloeding bevordert. Er bestaan ook natuurlijke en plantaardige producten maar die halen het niet bij oestrogeen. Vrouwen die atrofie hebben, hoeven dus geen pijn te hebben en zijn prima in staat vochtig te worden als ze opgewonden raken. Wat heel belangrijk is om te weten is dat de vagina weliswaar droger wordt rond de menopauze maar net zo vochtig als vroeger kan worden als je opgewonden bent.

En als je klachten hebt aan de buitenkant van de vagina?

Ook de huid van de schaamlippen wordt droger en dunner door de daling van oestrogeen, daar kun je dus ook irritaties en wondjes krijgen. Dan hebben we het niet over vaginale atrofie. De buitenkant kun je goed behandelen met geurloze kokosolie of een neutrale vette zalf. Als je daarmee regelmatig smeert, houd je de huid soepel en zacht. De vagina kan ook strakker worden waardoor er een plooitje ontstaat, het soort plooitje dat je ziet als je met je duim en wijsvinger de letter L vormt. Dat plooitje kan mee naar binnengaan bij het vrijen waardoor het pijn kan doen of scheuren, maar met een kleine ingreep is daar wat aan te doen. Daarnaast kan pijn bij het vrijen ook nog ontstaan door verhoogde bekkenbodemspierspanning. Dan werkt het hele gebied als een no-go-area. Daar helpt bekkenbodemfysiotherapie dan weer tegen. Een vaginale huidafwijking is ook nog mogelijk, een probleem dat meer bij de huidarts thuishoort. Wat ik maar wil zeggen, je moet eerst goed in kaart brengen waar het probleem ligt. Pure droogheid tijdens het vrijen komt vrijwel altijd door een gebrek aan opwinding. Als je pijn hebt, word je niet opgewonden. Een kip-en-ei situatie.

Maar vroeger kon je het doen zonder echt opgewonden te zijn en als je opgewonden werd, werd je een stuk natter dan nu.

Als je jong bent is de vaginawand nog zo soepel en doorbloed dat penetratie mogelijk is met minder opwinding en extra vocht. Nu de huid minder elastisch en dunner is, is dat veel lastiger. Het is echter nog steeds mogelijk net zo vochtig te worden als vroeger, maar het kost meer moeite en tijd om opgewonden te raken. Als je echt een opwindingsprobleem hebt, moet je onderzoeken waar dat vandaan komt. Een seksuoloog kan je daarbij goed helpen. Heb je nog soloseks? Word je nog opgewonden van porno? Droom je over seks? Dat zijn belangrijke vragen. Een kleine groep vrouwen zon tien tot vijftien procent heeft een tekort aan testosteron, het hormoon dat je gevoelig maakt voor seksuele prikkels. Door een bloedtest kun je dat achterhalen. Is het testosterongehalte te laag dan kun je door testosterongel het tekort aanvullen. Hoe dan ook is een glijmiddel altijd op olie- of siliconenbasis in ieder geval geen oplossing. Het is wel een plezierig hulpmiddel.

Ik heb weleens gehoord dat je met een laserbehandeling de vaginawand wat soepeler en dikker kunt krijgen.

Ja dat klopt, vooral na de eerste behandelingen, maar ik ben er terughoudend in. Je moet de behandeling elk jaar herhalen en dan kun je een verlederde huid krijgen. Zolang de FDA, het Amerikaanse agentschap dat de kwaliteit van voedsel en medicijnen controleert, de behandeling nog niet heeft goedgekeurd ben ik niet overtuigd. Bovendien heeft onderzoek aangetoond dat het niet beter werkt dan crmes met oestrogeen. Een laserbehandeling is duur en wordt niet vergoed.

Kan de boel letterlijk dichtgroeien als je het lange tijd niet doet?

Het komt vaak voor dat vrouwen met vaginale atrofie geen seks meer hebben en niet goed worden behandeld. Dan kan de vagina inderdaad nauwer worden. Maar als je zon oestrogeen crme gebruikt en je de ingang tijdens het smeren wat uitrekt en masseert, kun je het gemakkelijk voorkomen. Je kunt ook met een dildo de opening soepel houden. Ook al geldt use it or lose it, het is niet zo dat wanneer je vijf jaar geen seks hebt, je een probleem hebt. Wordt het twintig jaar dan is het een ander verhaal.

Kadertje 1:

Treurig dat zoveel artsen niets weten over vaginale atrofie

Lara (53, latrelatie): Een jaar geleden kreeg ik van fietsen ineens een branderig gevoel in mijn vagina, soms had ik zelfs bloed in mijn onderbroek. Ik stopte met fietsen en schoof het probleem voor me uit. Dat het vrijen niet goed ging, wijdde ik aan te weinig opwinding. Dan maar niet, dacht ik. Klaarkomen kan ook op een andere manier. Op een gegeven moment kreeg ik een uitstrijkje bij de huisarts en dat deed zo ongelooflijk veel pijn dat ik dacht; dit is niet normaal, ik moet naar een gynaecoloog. Ik kreeg ook nog een bacterile vaginose wat een gevolg is van die vaginale droogheid. De huisarts zei niets over atrofie en hielp me ook niet verder. De gynaecoloog daarentegen deed het zo goed, hij zag dat de vaginawand rood en gerriteerd was en voor het eerst hoorde ik van de term vaginale atrofie. Sindsdien gebruik ik Vagifem, een tablet met estradiol die ik met een inbrenghuls naar binnen schiet. Omdat het niet in de bloedbaan komt, kan het totaal geen kwaad. Nu voelt alles weer helemaal ok. Ik ben niet van de barricade en heb geen zin om dit met vriendinnen te delen, maar ik vind het echt treurig dat huisartsen hier zo weinig van weten.

Kadertje 2:

Ik moest zelf ontdekken dat er wl iets aan te doen is

Emilie (49, single): Rond mijn veertigste kreeg ik na de seks een branderig gevoel. Omdat ik een weekendrelatie had, was het elke maandag raak. Ik ging ermee naar de huisarts. De ene keer dacht hij aan een schimmel, de andere keer aan een soa, maar ik bleef last houden. Uiteindelijk ook als ik geen seks had. Ik ontdekte een patroon: de pijn begon een paar dagen voor ik ongesteld werd. Ik vertelde de huisarts dat het met hormonen te maken had, maar die deed daar niks mee. Uiteindelijk bleek ik vervroegd in de overgang te zijn, geen arts die daaraan had gedacht.

Ik kreeg steeds meer last, het leek wel alsof er een nest mieren in mijn onderbroek woonde. Het brandde als een gek, ik kreeg scheurtjes en nog steeds kon niemand me helpen. Op een gegeven moment las ik een tijdschrift over vaginale atrofie en hoe je daar met een laserbehandeling vanaf kunt komen. Ik ben gaan googelen en vond een gynaecoloog die de behandeling deed. Het bleek de oplossing te zijn. Een jaar lang was ik klachtenvrij, daarna volgde een tweede behandeling. Ik moet met vrijen nog steeds oppassen, het moet allemaal heel langzaam en voorzichtig met glijmiddel en zo, maar voor de rest heb ik geen last meer.